Povezano
Psihologija je jednostavna: kada je nešto zabranjeno, to postaje još poželjnije. Zato je duga tradicija cenzure iznedrila knjige koje su postale čuvene i tražene, baš zbog toga što su bile „nepoželjne“.
Možda biste pomislili da se zabranjivanje knjiga dešava isključivo u autoritarnim režimima, ali slučaj Sali Runi pokazuje da nipošto nije tako. Romani poznate irske književnice više se neće prodavati niti distribuirati na teritoriji Ujedinjenog Kraljevstva. Međutim, do ove nesvakidašnje odluke i uklanjanja njenih dela sa polica britanskih knjižara nije došlo zbog želje ili procene njenog izdavača, već zbog direktne primene britanskog Zakona o terorizmu.
Uzrok leži u odluci književnice da novac od autorskih prava i prodaje svojih knjiga preusmeri i donira organizaciji Palestine Action, aktivističkoj grupi koju je vlada Velike Britanije 2025. godine zvanično stavila na listu zabranjenih i terorističkih organizacija.
Zbog toga, njena izdavačka kuća Faber pravno više ne sme niti može da joj isplaćuje novac od prodaje knjiga. Štaviše, samoj autorki sada preti ozbiljna opasnost od hapšenja pod optužbom za finansiranje terorizma ukoliko bi nastavila sa ovakvim isplatama. Ova situacija dovela je do bizarnog društveno-pravnog „kratkog spoja” koji ne samo da je potpuno povukao njena literarna dela iz prodaje u Engleskoj, već je irskoj spisateljici praktično onemogućio i zabranio ulazak na teritoriju Ujedinjenog Kraljevstva.
Rimokatolička crkva je u periodu sredine 20. veka (tačnije tokom 1940-ih i 1950-ih godina), u jednom od svojih poslednjih velikih strogih pokušaja očuvanja verske i moralne čistoće, na svoju zvaničnu listu zabranjenih dela (čuveni Index Librorum Prohibitorum) uvrstila neka od najznačajnijih imena moderne svetske književnosti i filozofije, poput Žan-Pola Sartra i Simon de Bovar, kao i italijanskog pisca Alberta Moravije.
Međutim, deceniju kasnije, tačnije 1966. godine, Crkva je odlučila da u potpunosti ukine ovu praksu i samu listu, koja je postojala i primenjivala se još od 16. veka, odnosno puna četiri veka.
Sa druge strane, istorijski događaji poput javnog spaljivanja knjiga, koje su sprovodili nacistički režim u Nemačkoj ili makartijevci tokom antikomunističke hajke u Americi, mnogima danas deluju kao davno prošla vremena – ali se zapravo još uvek dešavaju u SAD.
Kako navodi The Guardian, kampanja koju predvodi Donald Tramp usmerena protiv programa raznolikosti, jednakosti i inkluzije u obrazovnom sistemu ostavila je duboke posledice na školske i univerzitetske ustanove širom Sjedinjenih Američkih Država.
Kao direktna posledica tog pritiska, pojedini školski okruzi u Teksasu i Floridi u proteklih godinu dana reagovali su preventivno i samoinicijativno uklonili čitave police knjiga iz svojih biblioteka. Prošle godine je zabeležen slučaj u javnoj biblioteci u saveznoj državi Ohajo, gde je jedan muškarac došao, uredno pozajmio veći broj naslova koji se bave istorijom i identitetom jevrejske i crnačke zajednice, kao i LGBTQ+ tematikom, a zatim ih sve javno zapalio i uništio.
Ipak, zabranjivanje bilo koje knjige gotovo nikada ne prolazi bez reakcije. Recimo, u Ohaju su ubrzo građani donirali više od 1000 naslova biblioteci. Otpor za očuvanjem pisane reči oduvek je postojao – zato ovoga puta pravimo listu knjiga koje su želeli da zabrane, a prevedene su na srpski jezik.
Naravno, daleko od toga da smo obuhvatili sve najvažnije zabranjivane knjige, ali ovih 11 naslova je dobar početak.
Knjige koje su zabranjivane: „Ljubavnik ledi Četerli“, D. H. Lorens
Čuveni roman engleskog književnika D. H. Lorensa bavi se pričom o mladoj udatoj ženi po imenu Koni Čaterli i njoj zabranjenoj strastvenoj ljubavi sa Oliverom Melorsom, koji radi kao lovočuvar na imanju njenog supruga. Delo je prvobitno objavljeno u privatnoj režiji još 1928. godine, ali je zbog svog kontroverznog sadržaja bilo decenijama zabranjeno.
Zvanična zabrana distribucije u Sjedinjenim Američkim Državama ukinuta je tek 1959. godine, dok je publika u Velikoj Britaniji morala da sačeka 1960. godinu kako bi konačno mogla legalno da čita potpuno necenzurisanu verziju romana.
Ovo Lorensovo ostvarenje našlo se na udaru cenzure i proglašeno opscenim u mnogim zemljama širom sveta: Kanadi, Australiji, Indiji i Japanu. Iz današnje perspektive i analize tog vremena, najskandalozniji element za tadašnje konzervativno društvo bio je način na koji je autor otvoreno, bez zadrške i sa uvažavanjem prikazao žensko seksualno uživanje i želju.
„Fani Hil“, Džon Kleland
Engleski pisac Džon Kleland stvorio je ovo pionirsko erotsko delo u 18. veku, pisano u formi fiktivnih memoara pod naslovom „Memoari jedne žene za uživanje“ (poznatije kao Fani Hil), i to u trenutku dok je služio kaznu u dužničkom zatvoru. Samo godinu dana nakon što je knjiga ugledala svetlost dana, njeni izdavači su se našli pod udarom zakona i izvedeni su pred sud pod teškom optužbom da svojim izdanjem „kvare moral i svest kraljevih podanika”.
Zbog toga je roman zvanično povučen iz prodaje, ali to nije zaustavilo njegovo širenje: tajne, nelegalne i rukopisne kopije nastavile su da kruže i čitaju se u potaji.
Ubrzo se talas cenzure proširio i van granica Britanije. Početkom 19. veka u Sjedinjenim Američkim Državama pojavilo se piratsko izdanje ovog romana, što je dovelo do istorijskog sudskog procesa u saveznoj državi Masačusets, gde je američki izdavač osuđen zbog štampanja materijala koji je sud definisao kao izuzetno „razuzdan, pohotan i opscen”.
Fascinantno je koliko se ova zabrana održala u praksi: čak i tokom 1960-ih godina u Londonu, britanska policija je sprovela raciju i zaplenila novo izdanje romana pozivajući se na tadašnji Zakon o opscenim publikacijama iz 1959. godine. Zbog višestrukih decenijskih zabrana i sudskih opstrukcija, čitaoci u Velikoj Britaniji morali su da sačekaju sve do 1970. godine kako bi konačno legalno mogli da kupe i pročitaju potpunu, necenzurisanu verziju ovog romana.
„Klanica pet“, Kurt Vonegat
Od trenutka kada se prvi put pojavio u štampi i u rukama čitalaca, Vonagutov roman „Klanica pet“ postao je jedna od najčešćih meta cenzure u modernoj istoriji. Tokom decenija svog postojanja, ovo remek-delo bilo je zvanično zabranjivano u školskim sistemima, izbacivano iz biblioteka ili javno osporavano od strane različitih konzervativnih roditeljskih udruženja, verskih grupa i školskih odbora u najmanje 18 zabeleženih slučajeva.
Iako važi za jedan od najvažnijih antiratnih romana 20. veka, kritičari su mu najčešće zamerali upotrebu psovki, eksplicitne opise nasilja, crni humor, kao i navodnu nemoralnost u prikazu rata i stradanja.
Tri godine pošto je knjiga objavljena 1969. godine, zabranjena je u školskom okrugu Okland u saveznoj državi Mičigen. Onda su 1973. godine u Severnoj Dakoti zabeleženi slučajevi u kojima su primerci ovog romana javno spaljivani pod izgovorom da sadrže „opscen i nepristojan jezik”.
Cenzorski pritisci nisu prestali ni u 21. veku: godine 2010. jedan profesor javno se pobunio protiv priručnika i lektire, izjavivši da je nivo psovki i rečnika u knjizi toliki da bi „i samog prekaljenog mornara naterao da pocrveni od stida”.
Talas institucionalnih zabrana nastavio se i nedavno – tokom 2024. godine, brojni školski odbori u Teksasu i Floridi zvanično su izbaciliknjigu iz svojih nastavnih programa i biblioteka.
„Lovac na zmajeve“, Kaled Hoseini
Roman „Lovac na zmajeve“ avganistansko-američkog pisca Kaleda Hoseinija, objavljen 2003. godine, bavi se životom i sudbinama ljudi u Avganistanu u periodu pre sovjetske invazije, kao i tokom potonje surove vlasti talibana. Iako je postigao ogroman globalni uspeh i prodat u preko osam miliona primeraka širom sveta, ovaj roman se već godinama konstantno nalazi u samom vrhu liste najčešće cenzurisanih i zabranjivanih knjiga u američkim školskim okruzima.
Razlozi koje cenzori i školski odbori najčešće navode za njegovo uklanjanje jesu eksplicitni prikazi seksualnog nasilja i homoseksualnosti, opisi ratne brutalnosti, kao i duboke etničke tenzije i sukobi između različitih naroda u Avganistanu.
Pritisci na ovo delo nisu bili ograničeni samo na tekstualno izdanje i zapadno tržište. Kada je 2007. godine snimljena istoimena filmska adaptacija, vlada avganistanskog predsednika Hamida Karzaija zvanično je zabranila prikazivanje filma u samom Avganistanu.
U najnovijem talasu cenzure, „Lovac na zmajeve“ se našao među brojnim književnim naslovima koji su kompletno povučeni sa polica biblioteka u školskim ustanovama tokom sveobuhvatne revizije sadržaja 2024. godine. Ova mera se direktno nadovezuje na širu političku kampanju Donalda Trampa usmerenu protiv programa raznolikosti, jednakosti i inkluzije (DEI) u obrazovnom sistemu SAD.
„Lolita“, Vladimir Nabokov
Roman koji je Nabokovu doneo svetsku slavu i veliko bogatstvo, u početku je naišao na potpunu blokadu i odbijanje na američkom tržištu. Nijedna tamošnja izdavačka kuća nije smela da preuzme rizik objavljivanja tako provokativnog teksta, pa je knjiga svoju premijeru imala u Francuskoj 1955. godine.
Međutim, francuski izdavač koji je objavio roman na engleskom jeziku, Olympia Press, već naredne godine izgubio je pravnu bitku sa francuskom državom, nakon čega je usledila zvanična zabrana prodaje ovog izdanja.
Pritisci na roman ubrzo su postali međunarodni. U Velikoj Britaniji je uvoz knjige bio strogo zabranjen pod izgovorom da je reč o „potpunom prostakluku i prljavštini”, a objavljivanje je godinama bilo zabranjeno i u Argentini i Južnoafričkoj Republici. Na Novom Zelandu roman je dobio legalni status i dozvolu za distribuciju tek 1964. godine.
Kontroverze i cenzorski pritisci oko Nabokovljevog remek-dela traju i do danas, pa je ovaj roman trenutno izbačen iz upotrebe i zabranjen u tri školska okruga u Sjedinjenim Američkim Državama.
„Najplavlje oko“, Toni Morison
Prvi roman čuvene književnice Toni Morison koncipiran kao svojevrsna poučna priča o mladoj crnoj devojčici u Americi koja žarko žudi da joj oči postanu plave, verujući da bi tek tada u društvu bila prihvaćena kao lepa.
O tome koliko je ova tema i danas osetljiva svedoči i podatak da se ovaj roman našao na visokom trećem mestu zvanične liste najčešće napadanih i osporavanih knjiga koju sastavlja Američko bibliotečko udruženje za 2024. godinu, dok je tokom školske 2022/23. godine zvanično zabranjen u čak 29 školskih okruga širom SAD.
Međutim, ovo nije usamljen slučaj kada je u pitanju stvaralaštvo poznate autorke. Njen kasniji, izuzetno cenjeni roman „Voljena“ predstavlja gotovo podjednako čestu metu cenzora, školskih odbora i konzervativnih udruženja. Čak ni osvajanje najprestižnijeg svetskog priznanja – Nobelove nagrade za književnost – ne predstavlja nikakvu garanciju niti zaštitu od cenzure.
„Američki psiho“, Bret Iston Elis
Kontroverzni roman Breta Istona Elisa predstavlja oštru satiru savremenog društva, obojenu detaljnim analizama muške visoke mode, opsesivnim raspravama o muzici 1980-ih godina, ali i eksplicitnim prikazima ekstremnog, brutalnog nasilja. Još pre nego što je uopšte stigao do čitalaca, roman se našao u velikim problemima: prvobitni izdavač, ugledna kuća Simon & Schuster, iznenada je otkazao ugovor i odustao od objavljivanja samo tri meseca pre planiranog izlaska knjige. Delo je u poslednjem trenutku preuzela i spasila izdavačka kuća Vintage.
Sankcije protiv ove knjige brzo su prešle u institucionalne okvire u više država. Krajem 1990-ih godina, vlasti u Nemačkoj zvanično su klasifikovale roman kao materijal štetan za omladinu i strogo ograničile njegovu prodaju isključivo na odrasle, punoletne kupce.
Situacija je bila još ekstremnija u Australiji, gde je u saveznoj državi Kvinslend prodaja ovog romana godinama bila u potpunosti zvanično zabranjena. Knjiga se u Kvinslendu sada konačno može slobodno kupiti u knjižarama, ali pod uslovom da je zapakovana u neprovidnu plastičnu foliju (kako se u prodavnici ne bi mogla prelistavati) i da kupac ima navršenih 18 godina života.
„Kineski san“, Ma Đijen
Ma Đijen je za naslov svog romana iz 2018. godine iskoristio prepoznatljivu političku parolu samog predsednika Si Đinpinga, kojom kineski lider opisuje doktrinu „velikog podmlađivanja i obnove kineske nacije”. Pored toga, za glavnog junaka i pripovedača priče postavio je ambicioznog lokalnog partijskog funkcionera čije je glavno zaduženje u sistemu usmereno na to da sistematski briše i potiskuje istorijska sećanja iz prošlosti, dok istovremeno strogo nadzire i cenzuriše javni govor u sadašnjosti.
Zbog ovako oštre kritike režima, ovaj roman je odmah po izlasku potpuno zabranjen na teritoriji kontinentalne Kine, što nije iznenađenje budući da su celokupan rad i sva dela Ma Đijana pod zabranom u Kini još od 1987. godine. Međutim, ovaj slučaj je označio novu prekretnicu: to je bila prva njegova knjiga koju je, usled sve većeg političkog pritiska i straha od odmazde, odbila da objavi bilo koja izdavačka kuća u Hong Kongu – gradu koji je ranije važio za utočište slobodnog izdavaštva u regionu.
„Antilopa i kosac“, Margaret Atvud
Ovo delo prikazuje svet pred samu propast u kom likovi provode vreme konzumirajući marihuanu i gledajući uznemirujuće, mračne sadržaje na internetu, kad nastupa razorna globalna epidemija. Danas se ubraja među najčešće zabranjivane i sankcionisane knjige u obrazovnom sistemu Sjedinjenih Američkih Država.
Rigoroznost pojedinih institucija dostiže drastične razmere. Školski odbor savezne države Juta uveo je pravilo po kom je učenicima strogo zabranjeno čak i da unose svoj lični primerak ove knjige u školske prostorije kako bi je čitali u slobodno vreme tokom odmora.
Pored toga, zvanične smernice tog odbora nalažu da se sve takve spornim proglašene knjige nipošto ne smeju poklanjati drugima niti dalje preprodavati; umesto toga, moraju se spakovati u kutije sa vidljivom oznakom „osetljivi materijali” i transportovati u specijalno određeno državno skladište.
Talas zabrana nastavio se i u drugim delovima SAD: tokom 2024. godine, jedan školski okrug u Teksasu doneo je odluku o zabrani romana, navevši kao glavno obrazloženje tvrdnju da radnja i motivi u knjizi promovišu koncept „rodne i polne fluidnosti”.
„Persepolis“, Marđan Satrapi
Grafički roman koji prati odrastanje i lične drame jedne devojčice u periodu burne Islamske revolucije u Iranu, prvobitno je ugledao svetlost dana na francuskom jeziku 2000. godine. Očekivano i u skladu sa predviđanjima same autorke, knjiga je odmah zabranjena u Iranu, a privremeno se našla pod zabranom i u Libanu.
Međutim, velika prašina i javna debata podigle su se kada je 2013. godine Uprava javnih škola u Čikagu donela zvaničnu odluku da ovaj naslov povuče iz upotrebe. Iako je pod pritiskom javnosti ta odluka ubrzo poništena, roman je ostao stalna meta cenzora širom Sjedinjenih Američkih Država, pri čemu su nove zabrane i osporavanja zabeleženi u državama poput Aljaske, Ajove i Viskonsina tokom 2023. i 2024. godine.
Pojedine pritužbe ukazuju na duboke predrasude i nerazumevanje tematike; tako je zabeležen bizaran primer jedne majke iz Ilinoisa koja je u zvaničnom dopisu školskom odboru gnevno upitala zašto je učenicima za čitanje zadata „knjiga o muslimanima baš na dan 11. septembra”.
„19 minuta“, Džodi Piko
Delo književnice Džodi Piko iz 2007. godine, čija se dramatična radnja bavi temom masovne pucnjave u jednoj srednjoj školi, drži nezavidan rekord u savremenoj američkoj prosveti. Prema zvaničnim izveštajima i podacima organizacije PEN Amerika, ovo delo je najčešće sankcionisani i izbacivani naslov iz školskih biblioteka u Sjedinjenim Američkim Državama, sa zabeleženih čak 98 pojedinačnih zabrana po školskim okruzima.
Kako je sama autorka Džodi Piko javno otkrila tokom svog izlaganja na prestižnom književnom Festivalu Hej, glavni povod za masovno izbacivanje njene knjige iz lektire bila je puka činjenica da se na 313. stranici romana pojavljuje jedna jedina reč: „erekcija”.
