Umetnost na ivicama, otrov u koricama – ovako su se nekad pravile knjige
Istorija bibliofilstva
Povezano
Izgled knjiga je tokom devetnaestog veka doživeo revoluciju. Dok je industrijalizacija omogućila masovnu proizvodnju i dosad neviđenu dostupnost pisane reči, potraga za vizuelnim savršenstvom nekad je prelazila i granice bezbednosti.
Sa jedne strane, izdavači su koristili živopisne, ali smrtonosne hemijske pigmente na bazi teških metala kako bi privukli kupce i ukrasili domove građanske klase.
Sa druge strane, retki i izuzetno vešti majstori razvijali su suptilne, gotovo magične tehnike ručnog oslikavanja ivica stranica koje su ostajale potpuno nevidljive sve dok se knjiga ne otvori pod određenim uglom.
Ove dve neobične tradicije, korice tretirane opasnim metalima i skrivene slike na ivicama stranica (fore-edge painting), svedoče o tome koliko je potraga za savršenim izgledom knjige u devetnaestom veku bila istovremeno i rizična i čarobna.
Između lepote i smrti: Tragedija viktorijanskog zelenog poveza
Tokom 1840-ih godina, uvođenje platnenog poveza zamenilo je skupu kožu znatno jeftinijim materijalom koji je omogućavao bogatu dekoraciju. Kako bi se postigla potrebna čvrstina platna, tekstilna vlakna nisu direktno bojena, umesto toga, na površinu je nanošen gusti premaz skroba pomešan sa pigmentima.
Najtraženija nijansa tog doba bila je jarka, živopisna zelena, poznata kao parisko ili smaragdno zeleno (emerald green)
Credit line: Leeds City Council / SWNS / SWNS / Profimedia
Hemijski definisana kao bakar-acetoarsenit, ova boja je komercijalno razvijena u Nemačkoj 1814. godine kako bi zamenila starije Šeleovo zeleno. Ipak, uvođenje arsenika u svakodnevne predmete, poput tapeta, odeće, pa čak i korica knjiga, ubrzo se pokazalo kobnim. Naneseni slojevi pigmenta na platnu vremenom postaju izuzetno krti i skloni krunjenju u finu prašinu.
Čestim rukovanjem, te golim okom nevidljive čestice kontaminiraju kožu i vazduh
Kod osoba koje često dolaze u kontakt sa ovim knjigama, poput bibliotekara i istraživača, udisanje prašine ili prenos toksina preko prstiju može izazvati iritaciju respiratornih organa, vrtoglavicu i mučninu, dok dugotrajna izloženost nosi rizik od kancerogenih oboljenja.
„Poison Book Project”: Globalna potraga za otrovom na policama
Svest o ovim opasnostima dramatično je porasla 2019. godine zahvaljujući dr Melisi Tedone (Melissa Tedone), šefici konzervacije u američkom muzeju i biblioteci Vintertur (Winterthur Museum, Garden and Library). Tokom rutinske restauracije knjige iz 1857. godine, primetila je neobično ljuštenje zelenog premaza. Hemijske analize potvrdile su visoko prisustvo bakra i arsenika, što je iniciralo pokretanje globalnog projekta Poison Book Project.
Ovaj projekat ne samo da identifikuje arsenik, već upozorava i na druge toksične pigmente koji su se koristili u devetnaestom veku.
Tako se olovo-hromat, poznat kao hrom-žuto pigment, masovno koristio tokom osamdesetih i devedesetih godina devetnaestog veka za bojenje žutih, narandžastih i maslinasto-zelenih korica, donoseći rizik od trovanja olovom i hromom. Jarkocrveni povez često je sadržao vermilion, pigment na bazi živinog sulfida, čija dugotrajna izloženost nosi rizik od kumulativne toksičnosti žive.
Biblioteke širom sveta danas koriste bazu ovog projekta kako bi sumnjive naslove stavile u karantin
Nacionalna biblioteka Francuske (BnF) tako je identifikovala i povukla iz opticaja nekoliko sumnjivih istorijskih tomova, poput dela Rouman Anthology iz 1856. godine i The Book of the Royal Horticultural Society iz 1863. godine.
U Nemačkoj i Francuskoj su desetine hiljada knjiga privremeno povučene sa otvorenih polica radi detaljne analize. Stručnjaci preporučuju da se ovim knjigama rukuje isključivo sa nitrilnim rukavicama, da se čuvaju u hermetički zatvorenim polietilenskim kesama i da se radne površine detaljno obrišu vlažnim jednokratnim krpama nakon upotrebe.
Skrivena umetnost na ivicama stranica
Dok su spoljašnje korice viktorijanskih knjiga skrivale nevidljive opasnosti, unutrašnjost starijih i luksuznijih izdanja krila je potpuno bezbednu, ali podjednako uzbudljivu tajnu. Tehnika poznata pod nazivom fore-edge painting (oslikavanje prednje ivice) predstavlja nanošenje minijaturnih slika na spoljnu ivicu knjižnog bloka, onu koja se nalazi nasuprot povezu.
Posebna magija ove tehnike leži u njenom nestajućem karakteru: kada je knjiga zatvorena, posmatrač vidi samo uobičajenu zlatnu ili mramoriranu ivicu. Tek kada se stranice blago saviju i razlistaju pod određenim uglom, na prelazu između listova magično se pojavljuje detaljan akvarel.
Tehnika skrivenog, nestajućeg slikanja razvila se u sedamdesetim godinama sedamnaestog veka u Engleskoj, a njen izum se tradicionalno pripisuje kraljevskim knjigovezcima Semjuelu Mirnu (Samuel Mearne) i braći Luis (Lewis Brothers)
Svoj umetnički vrhunac dostiže krajem osamnaestog veka zahvaljujući engleskoj izdavačkoj porodici Edvards iz Halifaksa (Edwards of Halifax), koja je uvela modu slikanja idiličnih pejzaža preko cele dužine knjižnog bloka.
Proces stvaranja ove optičke iluzije zahteva izuzetnu preciznost. Knjiga se najpre blago razlista pod oštrim uglom i zagne u drvenu stegu, čime se formira kosa radna površina
Umetnik slika motiv vodenim bojama, koristeći izuzetno suvu četkicu. Prevelika količina vode bi prodrla između stranica, izazvala bubrenje papira i trajno oštetila knjigu. Nakon sušenja, knjiga se zatvara i čvrsto steže u ravnom položaju, a na ivicu se nanosi zlatni list (gildovanje).
Pozlata deluje kao savršeni paravan, ona prekriva ravan vrh stranica, dok boja ostaje skrivena na kosom pregibu koji se povlači unutra kada se knjiga opusti.
Postoji i trostruko (triple) oslikavanje, koje kombinuje dve skrivene slike sa trećom koja je stalno vidljiva na zatvorenoj knjizi. Kod podeljenog dvostrukog (split-double) dizajna, knjiga se otvara na sredini, a dve odvojene scene se pojavljuju na levoj i desnoj polovini otvorenog bloka. Konačno, panoramsko oslikavanje proteže se duž prednje ivice i prelazi na gornju i donju stranu, stvarajući neprekidni pejzaž.
Digitalno buđenje
U savremeno doba, svest o ovoj prelepoj formi minijaturnog slikarstva ponovo je oživela zahvaljujući digitalnim medijima. Tokom 2013. godine, Kolin Tajsen (Colleen Theisen), bibliotekarka na Univerzitetu u Ajovi (University of Iowa), objavila je animirane video-zapise četiri knjige škotskog autora Roberta Mudija (Robert Mudie) iz 1837. godine posvećene godišnjim dobima.
Svaki tom (Proleće, Leto, Jesen, Zima) krio je prelepe, tematski usklađene pejzaže koji nestaju pod sjajnom pozlatom, što je izazvalo ogroman publicitet na društvenim mrežama.
Tradicija ukrašavanja ivica ima dugu istoriju i u drugim evropskim centrima. Francuska nacionalna biblioteka (BnF) čuva izuzetno vredne rane primerke oslikanih ivica, poznatih kao tranches peintes. Među najpoznatijim primerima izdvaja se rukopis Chanson de la Croisade contre les Albigeois iz trinaestog veka, čije su ivice raskošno oslikane, što svedoči o tome da je estetsko oblikovanje knjižnog bloka imalo duboke umetničke korene u Evropi mnogo pre njegove komercijalizacije u Engleskoj.
Danas je krug profesionalnih umetnika koji vladaju ovom tehnikom kritično ugrožen
Najistaknutiji aktivni stvaralac je britanski majstor Martin Frost (Martin Frost MBE), koji je tokom svoje karijere izradio preko 3.500 unikatnih nestajućih slika na knjigama, u rasponu od klasičnih pejzaža do diskretne erotike.
Njegov rad i očuvanje ove tradicije prepoznati su na najvišem nivou: 2019. godine kraljica Elizabeta II uručila mu je Orden Britanske Imperije (MBE).
Knjige postaju jednolični i lako zamenjivi proizvodi u eri današnje masovne, digitalne i industrijske štampe. Prava je šteta što smo izgubili svest o ovoj zanatskoj magiji. Istorija bibliofilstva nam dokazuje da knjiga pruža najlepši doživljaj onda kada je posmatramo ne samo kao reč na papiru, već kao čaroban i živ opipljivi svet.