U susret BURO. Book Club okupljanju, otkrivamo stvaralaštvo Havijera Serkasa

Književnost ne treba shvatati previše ozbiljno, ali je jedna od najozbiljnijih umetnosti koje je čovečanstvo iznedrilo. Možda bismo upravo na taj način opisali stvaralaštvo Havijera Serkasa, španskog pisca koji u svojim romanima preispituje granicu između stvarnosti i fikcije, životnog i izmišljenog, vešto ih preklapajući.

BURO. Book Club je ovog septembra, u saradnji s izdavačkom kućom Plato, imao priliku da čita njegovo remek-delo „Salaminski vojnici“, u prevodu Biljane Isailović. Roman „Salaminski vojnici“ je Havijera Serkasa proslavio širom sveta, dok je u Španiji izazvao žustre poleminke i iznova pokrenuo razgovore o Španskom građanskom ratu.

„Salaminski vojnici“ je roman koji se odvija u dva narativna plana: jedan nam pripoveda o epizodi iz Španskog građanskog rata, u kojoj je republikanski vojnik spasio život nacionalisti, dok nam drugi pripoveda o samom pisanju knjige i potrazi za pričom. Takođe, govori nam o lojalnosti i izdaji, o ličnoj i kolektivnoj odgovornosti i prvenstveno – o herojstvu.

Roman predstavlja savršen uvod u književni svet španskog pisca. Do sada su njegove tri knjige prevedene na srpski. Zašto ih vredi pročitati?

Ko je Havijer Serkas?

Poreklom iz sela Ibaernando u jednoj od provincija španske regije Ekstremadura, gde je rođen 1962. godine, Havier Serkas se još u ranim godinama detinjstva preselio u Kataloniju, dok danas svoj život deli između rada u Barseloni i boravka u malom mestu Veržes.

Na akademskom i profesionalnom planu, Serkas poseduje najviši stepen obrazovanja u vidu doktorata iz hispanske filologije, pri čemu njegova karijera obuhvata i značajno međunarodno iskustvo stečeno tokom rada na Univerzitetu u Ilinoisu u Sjedinjenim Američkim Državama. Pored svog plodnog književnog stvaralaštva, on nastavlja da deluje u akademskoj sferi, gde obavlja dužnost predavača na katedri za špansku književnost na Univerzitetu u Đironi.

Tokom proteklih deset godina, Serkas je iskoristio platformu svoje redovne kolumne u dnevnom listu El Pais za oštru društvenu kritiku i borbu protiv narastajućeg trenda „nacional-populizma”, kako u samoj Španiji, tako i na širem globalnom planu.

Havier Serkas je stekao status jednog od najistaknutijih savremenih španskih pisaca zahvaljujući romanu „Salaminski vojnici“ (objavljenom 2001), delu koje rasvetljava zaboravljenu istorijsku epizodu iz perioda Španskog građanskog rata.

Okvir priče vođen je iz perspektive neuspešnog romansijera i kulturnog novinara koji nosi autorovo ime – Havier Serkas – kao pripadnik generacije unuka direktnih učesnika rata. Pripovedač postaje opsednut rekonstrukcijom istorijskih činjenica o tome kako je Rafael Sančez Mazas, fašistički pesnik, ideolog i jedan od osnivača falange, uspeo da izbegne pogubljenje pred streljačkim strojem, da bi ga neposredno nakon toga poštedeo nepoznati pripadnik republikanskih snaga.

Nobelovac Mario Vargas Ljosa označio je ovaj roman kao veliku pobedu i povratak konceptu „angažovane književnosti”, naglasivši da delo ne gubi ništa od svoje fiktivne, maštovite i umetničke vrednosti time što je utemeljeno na stvarnim istorijskim događajima. Knjiga je doživela trenutni komercijalni uspeh u Španiji, ostvarivši do danas tiraž od blizu dva miliona prodatih primeraka širom sveta.

Ipak, najznačajniji domet ovog romana ogleda se u njegovom dubokom društveno-političkom uticaju unutar španskog društva. Knjiga je primorala javnost i političku elitu da se suoče sa nasleđem građanskog rata – temom koja je decenijama potiskivana na osnovu takozvanog „pakta o zaboravu”, konsenzusa koji su levica i desnica uspostavile nakon pada diktature Fransiska Franka. Danas se romanu pripisuje ključna posredna uloga u stvaranju društvene klime za usvajanje Zakona o istorijskom sećanju, na osnovu kog je sprovedeno preimenovanje ulica i trgova posvećenih frankistima, ekshumacija masovnih grobnica žrtava režima, kao i vraćanje španskog državljanstva potomcima političkih izbeglica.

Sam Serkas zadržava izrazito ambivalentan i kritički stav prema „industriji sećanja” čiji je nastanak nehotično podstakao, preferirajući da se u svom radu fokusira na takozvane „slepe mrlje” istorije – prostore u kojima granice između herojstva i izdaje, odnosno istine i obmane, ostaju trajno zamagljene, kako je istakao za Paris Review.

Roman predstavlja prvi deo tetralogije čija je tema španski istorijski narativ. Usledio je dokumentarni roman „Anatomija jednog trenutka“ (2009), koji detaljno analizira neuspeli vojni puč iz 1981. godine, fokusirajući se na trojicu parlamentaraca koji su odbili da se pokore naređenju odmetnute Civilne garde dok je 350 poslanika držano kao taoci.

Treća knjiga, „Hohštapler“ (2014), bavi se slučajem Enrika Marka, čoveka koji se decenijama lažno predstavljao kao preživeli logoraš iz Flosenburga i vodeći aktivista španskih žrtava nacizma, dok roman „Kralj senki“ (2017) donosi ličnu i porodičnu anamnezu kroz priču o autorovom prastricu Manuelu Meni, poginulom u devetnaestoj godini kao vojnik Frankovih snaga. U novijem periodu, Serkas se okrenuo žanru kriminalističkog romana kroz serijal Tijera Alta.

Serkas kaže da je roman „žanr apsolutne slobode.” To je, prema njegovim rečima, dar koji je Servantes, prvi i najveći španski romansijer, ostavio u nasleđe svojim „Don Kihotom“. Na neki način, Serkas piše policijske romane, jer je srž njegovog književnog rada istraživanje: od vođenja terenskih intervjua sa svedocima i otkrivanja arhivskih dokumenata, preko analize autentičnih video-zapisa, pa sve do obilaska istorijskih lokacija i obrade najrazličitijih primarnih i sekundarnih izvora. Rezultati tog istraživačkog se direktno inkorporiraju u tkivo samih romana.

Ukoliko želite više da saznate o načinu na koji Serkas pristupa pisanju, preporučujemo intervju Nede Valčić Lazović.

Šta čitati posle „Salaminskih vojnika“?

Na srpski jezik preveden je roman „Hohštapler“ (Arhipelag). U pitanju je roman o stvarnom junaku koji je decenijama bio moralna vertikala španskog društva, predstavljajući se kao hrabar čovek i neustrašivi borac za demokratiju, žrtva frankizma i nacističkih logora, da bi se onda pokazalo da je reč o čoveku koji je izmislio čitavu svoju biografiju.

U godinama posle Frankove smrti Enrik Marko, junak romana, pojavljuje se kao pripovedač svog moralno ispravnog života ispunjenog hrabrim delima, što ga čini prepoznatljivom javnom figurom i povlašćenim svedokom minulih vremena, ali i važnim akterom španskog društva u godinama tranzicije. Tek tri decenije kasnije Enrik Marko je raskrinkan kao lažov i prevarant koji je izmislio ključne detalje svoje biografije poput progona u doba frankizma ili godina provedenih u nacističkim logorima u Nemačkoj u Drugom svetskom ratu.

„Kralj senki“ (Arhipelag) je roman u kojem Serkas, zajedno sa filmskim rediteljem Davidom Truebom, kreće u potragu za činjenicama života i smrti Manuela Mene, otkrivajući decenijama potiskivane istine o jednoj porodičnoj istoriji, Španskom građanskom ratu i modernom španskog društvu.

Poručnik falangista Manuel Mena poginuo je u bici na Alta Tera, jednoj od odlučujućih bitaka Španskog građanskog rata. Njegova pogibija je decenijama mit i trauma njegove porodice. A ključ ove nesvakidašnje uzbudljive potrage i razrešenje romana jeste čuvena priča Danila Kiša „Slavno je za otadžbinu mreti“ iz knjige „Enciklopedija mrtvih“.

Naslovna fotografija: Anja Pantelić