Povezano
Slika „Ostrvo mrtvih“ švajcarskog umetnika Arnolda Beklina je pravi kulturni fenomen koji je oblikovao maštu ljudi na prelazu iz 19. u 20. vek. Snažna, tiha i turobna atmosfera kojom slika odiše privukla je pažnju najrazličitijih istorijskih figura – od uticajnih psihoanalitičara, preko ozloglašenih diktatora, pa sve do radikalnih revolucionara.
Tokom šest godina, u periodu između 1880. i 1886. godine, Beklin (1827–1901) nije naslikao samo jedno, već čak pet različitih verzija ove misteriozne kompozicije. One se danas ponosno čuvaju u prestižnim muzejima širom sveta: u Bazelu, Njujorku, Berlinu i Lajpcigu.
Pored njih, postoji i šesta verzija koju je umetnik započeo pred kraj života, a završio njegov sin Karlo 1901. godine, a koja se danas nalazi u čuvenom muzeju Ermitaž u Sankt Peterburgu.
Zbog čega je slika izazivala takve reakcije?
Slika koja je opčinila i Hitlera
Sve verzije „Ostrva mrtvih“ dele istu, prepoznatljivu kompoziciju. U centru pažnje nalazi se usamljeno, stenovito i pusto ostrvce, okruženo mračnom, nepomičnom vodom po kojoj mali čamac lagano klizi ka obali.
Na krmi čamca nalazi se veslač koji upravlja plovilom, dok na pramcu mirno stoji figura ogrnuta u dugu, belu odeću, zagledana u pravcu ostrva. Tik ispred ove tajanstvene figure leži beli, ukrašeni predmet koji posmatrači i istoričari umetnosti najčešće tumače kao kovčeg.
Samo ostrvo je obraslo gustom šumom visokih, mračnih čempresa, drveća koje se kroz vekove tradicionalno vezuje za groblja, tišinu i tugu. Pažljivijim posmatranjem stenovitih litica na ostrvu, u steni se mogu nazreti uklesane grobnice.
Arnold Beklin dosledno je odbijao da u javnosti ikada objasni šta njegova najpoznatija slika zapravo simbolizuje i kakvu poruku nosi. Izbegavajući interpretacije, opisivao je delo jednostavno kao „prizor iz sna”, naglašavajući da je osnovni cilj da kod posmatrača stvori takav osećaj sablasti, da bi ga čak i najblaže kucanje na vratima prenulo.
Zanimljivo je i to da sam naziv dela uopšte nije potekao od samog autora; smišljen je tek 1883. godine, a dao mu ga je Beklinov trgovac umetninama Fric Gurlit kako bi sliku lakše približio i prodao publici.
Budući da autor nije ostavio nikakva zvanična uputstva niti objašnjenja, mnogi istoričari umetnosti su se okrenuli klasičnoj mitologiji. Prema tim tumačenjima, tajanstveni veslač na čamcu predstavlja Harona, mitskog brodara koji u starogrčkim legendama prevozi duše pokojnika preko reke koja deli svet živih od sveta mrtvih.
U toj postavci, tamna i mirna vodena površina po kojoj čamac plovi predstavlja legendarne podzemne reke Stiks ili Aheron. Sa druge strane, tajanstvena figura odevena u belo, koja nemo stoji na pramcu pored kovčega, tumači se kao duša nedavno preminule osobe koja upravo putuje ka svom konačnom prebivalištu u zagrobnom životu.
Iza nastanka „Ostrva mrtvih“ stoji porodična priča samog slikara, kako piše magazin LBV. Neposredna inspiracija za atmosferu i pejzaž slike potiče sa takozvanog Engleskog groblja u Firenci, u blizini kojeg se nalazio Beklinov umetnički atelje i gde su nastale prve tri verzije ovog remek-dela.
To groblje za njega nije bilo samo motiv iz okruženja, već je tamo bila sahranjena njegova ćerka Marija. Ova tragedija bila je tek početak niza potresnih gubitaka koji su obeležili slikarov život. Beklin je sa svojom suprugom imao četrnaestoro dece, ali je čak osmoro njih preminulo u ranom dobu.
Kada je reč o stvarnom lokalitetu koji je poslužio kao nadahnuće i model za pusto, stenovito ostrvo na slici, istoričari umetnosti navode nekoliko mogućih lokacija u Mediteranu. Kao najverovatnija inspracija ističe se ostrvce Pontikonisi, smešteno u neposrednoj blizini grčkog ostrva Krf. Poznato je po tome što se u njegovom središtu, okružena gustim stablima čempresa, nalazi skromna pravoslavna kapelica.
Kao još jedan kandidat pominje se i tajanstveno, stenovito ostrvce Stromboliko, koje se uzdiže iz mora nedaleko od poznatog italijanskog vulkanskog ostrva Stromboli. Njegove dramaticne, oštre stene i izolovanost na otvorenom moru pružaju sasvim drugačiju vizuelnu paralelu sa mračnim ambijentom slike.
Treća po redu verzija „Ostrva mrtvih“, koju je Beklin izradio 1883. godine po narudžbini svog trgovca umetninama Frica Gurlita, spletom okolnosti postala je istorijski najpoznatija i najkontroverznija. Decenijama nakon što je naslikana, tačnije 1933. godine, ova slika se našla na aukcijskoj prodaji, gde ju je kupio njen veliki poštovalac – nacistički diktator Adolf Hitler.
Nakon kupovine, sliku je najpre izložio u svojoj privatnoj planinskoj rezidenciji Berghof na Obersalcbergu. Kasnije, tokom Drugog svetskog rata (1940. godine), preneo ju je u Berlin i postavio u svečani prostor Nove kancelarije Rajha. Nakon završetka rata i burnih istorijskih previranja, ova verzija je sačuvana i danas se nalazi kao deo stalne postavke u prestižnom muzejuAlte Nationalgalerie u Berlinu, gde je dostupna javnosti.
Sigmund Frojd, utemeljivač psihoanalize, smatrao je ovo delo toliko značajnim da je njegovu reprodukciju držao izloženu na zidu svoje bečke ordinacije, tačno u prostoru gde je radio sa pacijentima. Za naučnika koji je čitav svoj rad posvetio dešifrovanju ljudskih snova, potisnutih nagona i tajni nesvesnog, Beklinova vizija „slike iz sna” bila je svedočanstvo o najdubljim konfliktnim stanjima čoveka – o iskonskim strahovima od smrti i zaborava, ali i o potisnutim željama.
Vladimir Lenjin, glavni ideolog i pokretač Ruske revolucije, držao je upravo reprodukciju „Ostrva mrtvih“ okačenu neposredno iznad svog kreveta. Čovek koji je čitavu svoju političku borbu i doktrinu zasnivao na materijalističkom pogledu na svet, svake večeri pred spavanje posmatrao je mračnu, simboličnu scenu koja prikazuje mistično i alegorijsko putovanje duše ka onostranom i svetu mrtvih.
Uticaj Beklinovog remek-dela proširio se i na svet klasične muzike, pre svega kroz stvaralaštvo velikog ruskog kompozitora Sergeja Rahmanjinova. Fasciniran atmosferom dela, Rahmanjinov je 1909. godine komponovao jedno od svojih najpoznatijih orkestarskih dela – simfonijsku poemu pod nazivom „Ostrvo mrtvih“.
Naslovna fotografija: Artepics / Alamy / Profimedia