Povezano
Dobar razlog da do 23. avgusta tekuće godine posetite Firencu jeste jedna od najzapaženijih izložbi u Evropi posvećena Marku Rotku – Rotko u Firenci.
Palata Stroci ključna je lokacija u kojoj je, hronološki, u deset soba, izloženo oko sedamdeset radova ovog čuvenog moderniste; još sedam dela raspoređeno je i u Biblioteci Medicea Laurenziana (dva rada) i u Muzeju San Marko (pet slika), formirajući dijalog između Rotka i Mikelanđela, odnosno Rotka i Fra Anđelika, čiji su radovi bili nadahnuće i duboki emotivni podstrek za američkog umetnika.
Pa, krenimo najpre od samog naziva izložbe. Rotkov boravak u Firenci nije simboličan niti metaforičan. Tokom svog šezdesetsedmogodišnjeg života, Rotko je tri puta posetio kolevku evropske renesansne kulture.
Prva poseta dogodila se 1950. godine, kada se prvi put susreo sa stvaralaštvom Mikelanđela i Fra Anđelika. Druga se dogodila 1959. godine, kada je, između ostalog, umetnik posetio Veneciju, Pompeje i Napulj, a tokom treće, 1966. godine, proveo je pet nedelja u Rimu, ponovo se susreo sa stvaralaštvom Fra Anđelika i posetio galeriju Ufici.
Svaki boravak predstavljao je, na izvestan način, stepenik bliže zapadnoevropskom umetničkom nasleđu, iz kojeg je crpeo ono što će od sredine prošlog veka postati prepoznatljivo obeležje njegovog rada. Boja i njena meditativna i duhovna dimenzija menjale su svoju ulogu kroz višedecenijski proces redukcije – od portreta, figuracije i apstrakcije, preko serije Multiformi i razbacanih „ostrva“ boje, do kontemplativne likovne plohe, pravougaonika postavljenih jedan ispod drugog.
Ovako osmišljene slike velikih formata menjaju i način posmatranja. Odsustvo figure, odnosno apstrakcija, zahteva uranjanje u dubinu slojeva boje, a posmatranje sa razdaljine ne veće od četrdesetak centimetara obezbeđuje potpuno, efektno i obuzimajuće estetsko iskustvo.
Rotko u Firenci: Boja kao meditacija
Kustosi ove izložbe su umetnikov sin, Kristofer Rotko i Elena Geunae, a radovi su u Italiju dospeli kako iz privatnih kolekcija širom sveta, tako i iz muzeja Pompidu u Parizu, Tejt muzeja u Londonu, Muzeja moderne umetnosti (MoMA) iz Njujorka i Nacionalne galerije umetnosti u Vašingtonu.
Rani radovi otkrivaju interesovanje za simboličke i psihološke pristupe figuri, kao i za renesansnu konstrukciju prostora, što se može videti u delu Interior (1936), čija kompozicija odjekuje Mikelanđelovom grobnicom Đulijana de Mediči.
Zatim slede neonadreaslističke slike iz četrdesetih godina prošlog veka koje uvode fluidniji senzibilitet i nagoveštavaju raspad figure u seriji Multiformi. U kasnijim velikim apstraktnim platnima, poput No. 3 / No. 13 (1949) iz MoMA u Njujorku ili Untitled (1952–53) iz Gugenhajm muzeja u Bilbau, Rotko pretvara boju i svetlost u sredstva meditacije.
U narednim godinama, njegova paleta postaje suzdržanija. Izložba takođe naglašava umetnikov dijalog sa arhitekturom kroz studije za Seagram i Harvard murale, sa hromatskim portalima i zatvorenim prozorskim okvirima inspirisanim i predvorjem biblioteke Medicea Laurenziana.
U završnici, izložba otkriva platna iz serije Black and Gray (1969–70), kao i kasne radove na papiru, gde tonovi sive, roze i svetlo plave dostižu ekstatičan, introspektivni nivo.
Prva slika sa kojom se susrećeom pri ulasku u Palatu Stroci jeste autoportret iz 1936. godine. Zemljani tonovi i zamagljene konture kao i svetlo plavi i sivkasti apstraktni radovi izloženi su prvoj prostoriji iz koje pratimo razvoj Roktovog izraza. U drugoj se nalazi čuveno delo No. 3/No. 13 iz 1949.
Na narandžastoj pozadini nalaze se pravougaonici u boji magente, kao i u crnoj i zelenoj boji, a ovaj rad specifičnog kolorita koji je ujedno i prelomna tačka u Rotkovom opusu, iskorišćen je i za naslovnu stranu programskog kataloga izložbe, ali i za postere koji su polepljeni po čitavom gradu. Jarkožuti i crveni su tonovi treće sobe, dok četvrta donosi zagasitiju paletu zelenih i plavih, pozivajući na introspekciju i tišinu.
U naredne dve sobe izložene su minijaturne skice za buduće Seagram i Harvard murale. Reč je o radovima najmanjeg formata na izložbi, koji su na prvi pogled daleko od monumentalnih rešenja po kojima su ovi ciklusi danas poznati.
Ipak, upravo u njima vidimo ono što im prethodi – proces istraživanja koji će dovesti do nekih od najvažnijih slikarskih rešenja druge polovine 20. veka. U periodu između 1958. i 1962. godine, Mark Rotko intenzivno se bavi pitanjem prostora i njegove unutrašnje dinamike.
Ovi radovi nastaju paralelno sa njegovim boravcima u Italiji, posebno tokom putovanja 1950. i 1959. godine, i direktno su povezani sa njegovim iskustvom arhitekture. Studije su izvedene u različitim tehnikama – temperi, tušu, grafitu, papiru i mastilu – i predstavljaju svojevrsne eksperimente u organizaciji prostora i odnosa između formi.
U sledećoj prostoriji, ta istraživanja dobijaju svoju punu snagu. Radovi iz ranih šezdesetih godina nose snažan osećaj zatvorenosti i unutrašnjeg pritiska. Inspiracija arhitekturom, posebno Mikelanđelovim predvorjem u biblioteci Medicea Laurenziana, ovde je očigledna. Rotko je o tom prostoru konstatovao sledeće: „[Mikelanđelo] je postigao upravo onu vrstu osećanja kojoj težim. On čini da se posmatrač oseća kao da je zarobljen u prostoriji u kojoj su sva vrata i prozori zazidani, tako da jedino što može jeste da zauvek udara glavom o zid.“
Ideja zatvorenog prostora, u kome se energija zadržava i sabija, jasno se prenosi na slike ne samo rasporedom elemenata u kompoziciji, već i upotrebom tamnih boja poput zagasite crvene, smeđe i crne. U nastavku izložbe, u sobi osam, dominiraju nijanse tamnocrvene, boje opeke i karmina, koje direktno prizivaju utiske sa umetnikovih putovanja kroz Italiju.
Interpretacije fresaka iz Pompeje i tonovi rimskih zidova ostavljaju snažan trag na njegovom slikarstvu, boja je gušća i zasićenija, a prostor sve intenzivniji. U poslednjoj fazi stvaralaštva, Rotko se okreće radu u ciklusima. Serija Black and Grey postaje jedno od najprepoznatljivijih obeležja tog perioda. U tim radovima prvi put se pojavljuje i beli okvir, koji jasno definiše slikarsku površinu i uvodi novu dimenziju odnosa između slike i prostora. Taj okvir ne zatvara sliku, već, naprotiv, dodatno naglašava njenu dubinu i otvara pitanje granica percepcije.
No, izložba se, međutim, ne završava unutar zidova palate Stroci. Njeno proširenje vodi nas do dva izuzetno važna mesta. U biblioteci, dva rada postavljena su između monumentalnih stubova predvorja. Njihova blizina i odnos sa arhitektonskim prostorom stvaraju utisak sabijene energije, a reklo bi se da se volumen i težina ovog velelepnog zdanja prelivaju u slikarsku površinu.
Još snažniji utisak ostavlja postavka u muzeju San Marko. Naime, pet minijaturnih ćelija čiji su zidovi oplemenji radom Fra Anđelika ujedno su i izložbeni prostori za Rotkova ostvarenja.
Osvetljene na poseban način i postavljene pored oslikanih zidova tako da ih možemo uporediti, uodnošavati i menjati fokus sa renesansnog na modernistički način mišljenja i rada, boje ovih kompozicija postaju apsolutni nosioci izraza; boja je prozračna, mekana i svedena, ali istovremeno i veoma intenzivna i jezgrovita. Dominantne tonove likovnih predstava Fra Anđelika Rotko je ekstrahovao i na svoj način im dao svežinu, težinu, ritam i dubinu, naglašavajući i atmosferu i originalni emotivni kvalitet.
Nakon ovakve izložbe neminovano se gomilaju pitanja šta smo videli, gde smo bili i šta nam se najviše dopalo. U mom slučaju, to je bio pomeren pogled. Rotkova interpretacija prostora, svetlosti i boje prelila se van galerija i muzeja u svakodnevne prizore, u ritam grada. Espreso je zaiskrio drugačije, leto je počelo da se naslućuje u maslinastim tonovima kože prolaznika, a otvorilo se i jedno novo pitanje: kako je Morton Feldman čuo Rotka?
Izložba je otvorena do avgusta, više informacija o ulaznicama i detaljima izložbe dostupno je na zvaničnom sajtu palate Stroci, a za posetioce su dostupni i prateći sadržaji – od monografija i stručne literature do suvenira inspirisanih njegovim radovima.
Jedan od kutaka najvećeg izložbenog prostora iskorišćen je za kontinuirano prikazivanje kratkog filma o liku i delu umetnika, a njega zaokružuje jednostavna Rotkova misao: ,,Moja umetnost nije apstraktna. Ona živi i diše.”
Naslovna fotografija: Privatna arhiva